Veri Sömürgeciliği

(Data Colonialism)

Google Gemini AI ile Sohbetler

Paul Baran’ın 1950’lerde hammadde ve sanayi ürünleri üzerinden kurduğu "Merkez-Çevre" modeli,

bugün "Veri Sömürgeciliği" (Data Colonialism) adıyla dijital bir boyuta taşındı. Denklemler aynı,

sadece sömürülen "hammadde" değişti.

İşte Baran’ın perspektifiyle dijital dünyadaki merkez-çevre ilişkisi üzerine bir beyin fırtınası:

Baran’ın modelinde çevre ülkeler hammadde (maden, tarım) sağlar, merkez ise bunu işleyip pahalıya satardı.

Bugün: Bizler (çevre), her hareketimizle, beğenimizle ve konum bilgimizle "ham veri" üretiyoruz.
Dijital Merkez: Bu ham veriyi toplayan Silikon Vadisi devleri (Google, Meta, Amazon vb.), veriyi

algoritmalarla işleyerek "tahmin paketlerine" ve "reklam ürünlerine" dönüştürüyor.
Sonuç: Biz üretiyoruz, onlar işleyip bu katma değerli ürünü bize (veya bize reklam verenlere)

geri satıyor.

Baran'ın "artık değerin merkeze akması" tezi, dijital dünyada fiziksel sınırlara takılmadan işliyor:

Vergi ve Kâr Transferi: Yerel platformlar gelişemiyor çünkü küresel tekellerin ağ etkisinden

kaçmak imkansız. Bir Türk veya Brezilyalı kullanıcının verisi üzerinden elde edilen kâr, yerel

ekonomiye değil, doğrudan merkeze (California/İrlanda gibi merkezlere) akıyor.
Fikri Mülkiyet Tekeli: Tıpkı Baran'ın bahsettiği "teknolojik engel" gibi, yapay zeka ve veri işleme

kapasitesi de belirli ellerde toplandığı için çevre ülkeler bu alanda "tüketici" kalmaya mahkum

ediliyor.

Baran, çevre ülkelerin Batı'yı taklit ederek gelişemeyeceğini söylemişti.

Bugün: Çevre ülkeler, kendi yerel dijital altyapılarını kurmak yerine merkezin bulut (cloud)

sistemlerine ve yazılım dillerine bağımlı hale geliyor. Bu, "Dijital Bağımlılık" yaratıyor.
İsraf Ekonomisi: Baran’ın "potansiyel artık" dediği şey, bugün dikkat ekonomisiyle (attention

economy) heba ediliyor. Toplumun kolektif zekası ve vakti, gelişim yerine tekelci

platformların algoritma optimizasyonuna (reklam izleme, sonsuz kaydırma) harcanıyor.

Baran’ın tekelci sermaye eleştirisi, bugün "Gözetim Kapitalizmi" (Shoshana Zuboff’un tabiriyle) ile birleşiyor.

Merkez, çevre ülkelerdeki bireylerin sadece cüzdanlarını değil, davranışlarını da modifiye etme gücüne sahip

oluyor. Bu, politik bir tahakküm aracına dönüşerek Baran'ın "emperyalizm" analizini güncelliyor.

Eğer Paul Baran bugün yaşasaydı, muhtemelen şunu söylerdi: "Sorun internetin kendisi değil; internetin

mülkiyet yapısıdır. Veri kamulaştırılmadığı veya yerel/demokratik denetime geçmediği sürece, akıllı telefonlar

sadece cebimizdeki sömürgeci temsilcileridir."